تئاتر آنلاین – کوروش دیباج: اصفهان از دیرباز نه تنها به معماری و تمدن خود میبالیده، بلکه به عنوان یکی از مهمترین خاستگاههای نمایش ایرانی نیز شناخته میشده است. از دوره صفویه که نقالی و آیینهای نمایشی در میدانها و تکایا جریان داشت تا قرن اخیر که کمدی اصفهان و گروههای مدرن دهه پنجاه در این شهر شکل گرفتند، اصفهان هرگز از حافظه نمایشی خود فاصله نگرفته است.
امروز اما در شرایطی که کشور نزدیک به دو ماه است درگیر حملات تجاوزکارانه رژیم صهیونیستی و آمریکا (جنگ تحمیلی سوم) است و نگاهها بیش از همیشه به ظرفیتهای فرهنگی معطوف شده، پرسش مهمی پیشروی تئاتر اصفهان قرار دارد: آیا این شهر هنوز میتواند جایگاه پیشین خود را در نقشه تئاتر ملی بازیابد؟ و آیا هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان ظرفیتی برای احیای این حرکت خواهد بود؟
برای پاسخ به این پرسش با پنج چهره شاخص تئاتر اصفهان گفتگو کردیم، هنرمندانی که هر یک بخشی از روند تاریخی نمایش در این شهر را نمایندگی میکنند: هادی کیانی، احسان جانمی، امید نیاز، لیلا پرویزی و سید پویا امامی. تحلیل کامل دیدگاههای آنان، تصویری تازه از ظرفیت، آسیب و آینده تئاتر اصفهان پیشروی ما قرار میدهد.
میراث دیرپای تئاتر اصفهان و جایگاهی که همچنان پرسشبرانگیز است
هادی کیانی، نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر، در گفتگویی نقطه عزیمت خود را از تاریخ طولانی و ریشهدار نمایش در اصفهان آغاز میکند. او معتقد است که این شهر از دوران صفویه تاکنون همواره صاحب یکی از مهمترین جریانهای نمایشی کشور بوده است؛ جریانی که بر پایه نقالی، تعزیه، شبیهخوانی، کمدی مردمی و بعدها تئاتر صحنهای بنا شد.
کیانی تأکید میکند: اصفهان نه تنها میراثدار چند مکتب نقالی است، بلکه نسخههای تعزیه این شهر از معتبرترین منابع ملی محسوب میشوند و کمدی اصفهان نیز با چهرههایی چون کریمشیرهای و سپس ارحام صدر هویت مستقل یافته است.
این نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر با اشاره به اینکه تئاتر اصفهان در دهههای گوناگون همپای جریانهای جهانی روز شده، یادآور میشود: ورود تئاتر اروپایی، گروههای آوانگارد، و هنرمندان باسواد و صاحبسبک، این شهر را به یکی از قطبهای اجرای نمایش بدل کرده بود. اما به باور او وضعیت کنونی تئاتر اصفهان، همچون بسیاری از استانهای کشور، متاثر از مجموعه عواملی همچون مشکلات اقتصادی، دور شدن هنرمندان بزرگ از تولید، اُفت سواد هنری بخشی از تولیدکنندگان و رواج سطحینگری است؛ روندی که سبب شده کیفیت آثار نسبت به دهههای قبل کاهش چشمگیری پیدا کند.
او یکی از مهمترین ظرفیتهای بالفعلنشده اصفهان را مخاطب فرهیخته و آشنا با نمایش میداند؛ مخاطبی که به دلیل پیشینه آیینی و کمدی شهر، آمادگی بیشتری برای همراهی با تئاتر دارد.
کیانی معتقد است: در سالهای اخیر تولیدکنندگان به جای بهرهگیری از رنگ فرهنگی اصفهان، از آن فاصله گرفتهاند. از نظر او، لهجه، معماری، آداب و رسوم، فرهنگ عامه و حتی نگاه شهروند اصفهانی به مسائل ملی مانند جنگ، میتواند اثر نمایشی را متمایز کند اما این عناصر در تولیدات امروز دیده نمیشود.
این نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر در ادامه بر ضرورت هویتبخشی دوباره به نمایش اصفهان تأکید میکند و میگوید: اگر تولیدات تئاتری از زبان بومی، طنز خاص اصفهان، زیباشناسی شهر و روایتهای محلی فاصله نگیرند، آثاری خلق خواهند شد که نه تنها در سطح ملی شاخصاند بلکه امکان صدور فرهنگی نیز پیدا میکنند.
کیانی به هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان میپردازد و میگوید: این رویداد باید از حالت تشریفاتی خارج شود و به فرصتی واقعی برای معرفی میراث فرهنگی، هنرمندان برجسته و ظرفیتهای کمتر دیدهشده تبدیل گردد.
او معتقد است: این هفته اگر با برنامهریزی و دغدغهمندی برگزار شود، میتواند دریچهای برای دیدهشدن آثار بومی تئاتر اصفهان باشد؛ اما در سالهای اخیر چنین رویکردی کمتر دیده شده است.
ارزش فراموششده مخاطب اصفهانی
احسان جانمی، نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر در گفتگویی محور سخنان خود را بر تماشاگر اصفهان متمرکز میکند و او را بزرگترین سرمایه بالفعلنشده نمایش در شهر میداند.
به باور جانمی اصفهان شهری است که در آن اقوام، ادیان، گروههای اجتماعی و اقتصادی مختلف در کنار هم زندگی میکنند و همین تنوع باعث شده ظرفیت مخاطب در این شهر بسیار فراتر از میانگین کشور باشد. اما مشکلی که او بر آن تأکید میکند، این است که تولیدکنندگان تئاتر نتوانستهاند برای این طیف گسترده خوراک مناسب فراهم کنند و اغلب به تکرار موضوعات و قالبهای محدود بسنده کردهاند.
این نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر با تحلیل وضعیت چنددهه اخیر، بر این باور است: تئاتر اصفهان دچار چرخه تکرار شده است. به گفته او بسیاری از آثار بدون تحلیل مخاطب و بدون هدفگذاری مشخص تولید میشوند و به همین دلیل نمیتوانند مخاطبان جدیدی جذب کنند.
جانمی به نکتهای مهم اشاره میکند: شهری که میلیونها نفر جمعیت دارد و بخش بزرگی از آن تحصیلکرده است، نباید تنها چند هزار نفر مخاطب تئاتر داشته باشد. این فاصله بزرگ نشاندهنده فقدان برنامهریزی فرهنگی اصولی است.
او علاوه بر ضعف در تولید، به نارسایی در تبلیغات، کمبود سالنهای پراکنده در مناطق مختلف شهر و نبود تنوع ژانری اشاره میکند و معتقد است: این عوامل موجب شده تماشاگر بالقوه تئاتر اصفهان به سالنها راه پیدا نکند.
این نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر میگوید: تئاتر باید برای سلیقههای گوناگون تولید شود؛ از کمدی تا آثار کلاسیک، از اجتماعی تا تجربی. اما در اصفهان اغلب شاهد قالبهایی محدود و تکراری هستیم.
در ادامه، جانمی به هفته فرهنگی اصفهان میپردازد و باور دارد که این هفته تنها زمانی معنا پیدا میکند که بازارچه فرهنگی واقعی ایجاد شود؛ جایی که گروههای نمایشی بتوانند آثار خود را معرفی کنند، مخاطب جدید جذب شود، تولیدات شهر دیده شود و صنایع و نهادهای اقتصادی به جای حمایت از حوزههایی مانند ورزش، به فرهنگ نیز توجه کنند.
او معتقد است:در سالهای اخیر هفته فرهنگی بیشتر به تکرار فعالیتهای سال گذشته محدود شده و از ظرفیت اصلی خود فاصله گرفته است.
این نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر تاکید میکند: اگر این هفته تبدیل به بستری برای معرفی واقعی هنرها شود، تئاتر اصفهان میتواند مسیر تازهای را آغاز کند. اما بدون تغییر نگاه سیاستگذاران و بدون شکستن چرخه تکرار، رونق جدی رخ نخواهد داد.
آینده تئاتر اصفهان در گرو زیرساخت و نگاه مدیریتی
امید نیاز، نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر در گفتگویی نقطه تأکید خود را بر معضل زیرساختی و مدیریتی تئاتر اصفهان میگذارد. او در تحلیل تفاوت امروز و گذشته تئاتر میگوید: دوران طلایی نمایشهای ارحام صدر محصول نبود رقبای رسانهای و توجه گسترده مردم به هنرهای زنده بود. اما امروز با گسترش شبکههای مجازی و رسانههای تصویری، تئاتر اگر میخواهد بقا داشته باشد باید با کیفیت، خلاقیت و زیرساخت حرفهای پا به میدان بگذارد؛ چیزی که اصفهان از آن محروم است.
نیاز معتقد است: اصفهان با وجود اینکه یکی از بزرگترین کلانشهرهای کشور و منطقه است، از کمبود شدید سالن تخصصی رنج میبرد. او میگوید: وقتی زمینی برای کاشت نیست، کشاورزی رشد نمیکند؛ و تئاتر نیز بدون سالن حرفهای امکان رشد ندارد. به باور او اگر سالنهای متعدد و استاندارد ایجاد شود، گروههای بیشتری امکان تجربه، تولید و رقابت خواهند داشت و این امر بهطور مستقیم کیفیت آثار را بالا خواهد برد.
این نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر بخش دیگری از مشکلات را در نگاه غیرکاربردی، جناحی و ایدئولوژیک برخی مدیران فرهنگی میبیند. او تأکید میکند: بسیاری از هنرمندان مستعد اصفهان به دلیل نبود حمایت واقعی، گرفتار محدودیتهای بیمنطق یا اختصاص بودجهها به افراد غیرمتخصص میشوند و نمیتوانند آثار خود را عرضه کنند.
او وضعیت موجود را به زمینی تشبیه میکند که نه خاک مناسبی دارد و نه آب کافی؛ زمینی که اگرچه استعداد کاشت دارد اما محصول نمیدهد.
نیاز در بخش ظرفیتهای بالفعلنشده، نیاز به ضرورت تغییر نگاه مدیریتی، رفع محدودیتهای غیرهنری و تقویت جریانهای تجربهگرا اشاره میکند و معتقد است: تئاتر اصفهان پتانسیل بینالمللی دارد اما مادامی که هنرمندان مجبور باشند از مانعهای غیرتخصصی عبور کنند، این توانایی بروز نخواهد کرد.
او هفته فرهنگی اصفهان را یک فرصت از دسترفته میداند و در ادامه میگوید: این هفته باید بهانهای برای تبادل هنری با دیگر شهرها، برگزاری فستیوالها، سفارش تولید آثار بومی و احیای میراث فرهنگی باشد اما در دهه اخیر هیچگاه به چنین جایگاهی نرسیده و تنها به فعالیتهای نمادین و مقطعی محدود شده است.
هویت نمایش اصفهان نیازمند ترجمه به زبان امروز
لیلا پرویزی، کارگردان و مدیر گروه رشته نمایش و هیئت علمی دانشگاه سپهر در گفتگویی نگاه خود را با مروری تاریخی بر دورههای مختلف تئاتر اصفهان آغاز میکند و بر این نکته تأکید دارد: این شهر همواره از تنوع سبکی و جریانهای موازی برخوردار بوده است؛ از طنز بومی و کمدی سفید گرفته تا گروههای مدرن دهه پنجاه، و از نمایشهای دینی پس از انقلاب تا موج دانشگاهی دهههای اخیر. به باور او این پیوستگی میان سنت و مدرنیته، هویت تئاتر اصفهان را شکل داده است.
با این حال پرویزی معتقد است: امروز این هویت در خطر فرسایش قرار گرفته زیرا بخش مهمی از میراث نمایشی شهر، از جمله کمدی اصفهان، هنوز معاصرسازی نشده و به زبان اجرایی امروز ترجمه نشده است.
او میگوید: اصفهان میتواند با ترکیب سنت کمدی و نگاه معاصر، یک برند ملی در حوزه نمایش ایجاد کند؛ سبکی که نه صرفاً سنتی باشد و نه صرفاً مدرن بلکه بازتابدهنده روح شهر باشد.
این نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر به رشد قابلتوجه آموزش دانشگاهی در اصفهان اشاره میکند و معتقد است: این ظرفیت عظیم باید وارد جریان تولید شود. اما به دلیل کمبود سالنهای تخصصی و نبود سرمایهگذاری پایدار، بسیاری از استعدادهای جوان یا دیده نمیشوند یا به شهرهای دیگر مهاجرت میکنند. از نظر او، تئاتر اصفهان امروز از نظر تنوع سبکی پویایی دارد اما از نظر زیرساخت و حمایت، متناسب با ظرفیت خود رشد نکرده است.
در تحلیل ظرفیتهای بالفعلنشده، پرویزی دو نکته محوری را مطرح میکند: نخست بهرهگیری از دانش و توان نسل جوانی که به تئاتر روز جهان آشناست و دوم نوسازی میراث نمایشی شهر. او میگوید: اگر این دو مسیر همزمان پیش بروند، اصفهان میتواند بهسرعت جایگاه خود را در نقشه ملی تئاتر تغییر دهد.
مدیر گروه رشته نمایش و هیئت علمی دانشگاه سپهر معتقد است: هفته فرهنگی اصفهان تنها زمانی میتواند اثرگذار باشد که از جنبه نمادین خارج شود و با حمایت مالی پایدار، برنامهریزی بلندمدت و سفارش تولید آثار همراه باشد.
ضرورت مراودات هنری؛ ظرفیت مغفول هفته فرهنگی
سید پویا امامی، کارگردان و بازیگر تئاتر خیابانی در گفتگویی سخنان خود را با اشاره به رشد گسترده نمایشهای خیابانی در اصفهان آغاز میکند و معتقد است: نهادهایی چون شهرداری و حوزه هنری با استفاده از تئاتر بیرونی و خیابانی توانستهاند در سالهای گذشته پیامهای فرهنگی را به سطح شهر بیاورند و استعدادهای جوان بسیاری را کشف کنند. به باور او این رویکرد موجب شده تئاتر خیابانی اصفهان جایگاهی جدی در کشور پیدا کند.
امامی در تحلیل تفاوت گذشته و حال، بر این باور است که رمز محبوبیت نمایشهای قدیمی، توجه به لهجه، آداب و رسوم و سنتهای شهر بود.
او تأکید میکند: مردم اصفهان نمایشهایی را دوست دارند که از دل فرهنگ خودشان برآمده باشد و اگر امروز هم آثاری بر پایه نیازهای واقعی جامعه و با تکیه بر زبان بومی تولید شوند، ظرفیت پر کردن دوباره سالنها وجود دارد.
این کارگردان و بازیگر تئاتر خیابانی مهمترین ظرفیت بالفعلنشده تئاتر اصفهان را اتحاد میان هنرمندان و حمایت جدی نهادهای فرهنگی میداند. از نگاه او هیچ هنری بدون انسجام درونی و بدون تکیهگاه حمایتی رشد نمیکند و تئاتر اصفهان نیز برای پیشرفت، نیازمند هماهنگی میان نسلها، گروهها و نهادهاست.
در ادامه، امامی تأکید میکند: هفته فرهنگی اصفهان ظرفیت آن را دارد که مردم را بیشتر با تاریخ، رسوم و هویت شهری خود آشنا کند و این آشنایی میتواند زمینهساز خلق آثاری باشد که هم ریشه در فرهنگ محلی دارند و هم قابلیت ملی پیدا میکنند.
او میگوید: هنوز بخش بزرگی از سنتها و عناصر فرهنگی اصفهان ناشناخته مانده و همین موارد میتواند سوخت تازهای برای تولیدات نمایشی باشد.
امامی در جمعبندی، عملکرد سالهای اخیر را نامتوازن ارزیابی میکند و میگوید: در گذشته فعالیتهای بیشتری انجام میشد اما امروز این اقدامات نیازمند تخصصیتر شدن و نگاه حرفهایتر است. او انتظار دارد نهادهای متولی در این هفته توجه جدیتری به تئاتر داشته باشند و برنامهها از سطحینگری به سمت عمق و اثرگذاری حرکت کنند.
تئاتر اصفهان میتواند دوباره برخیزد
از صحبت پنج هنرمند تئاتر اصفهان میتوان این استنباط را کرد که هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان اگر درست مدیریت شود، میتواند نقطه آغاز احیای جریان نمایش در شهری باشد که صدها سال است هنر روایتگری را در خون خود دارد.
اکنون در شرایطی که کشور درگیر جنگ تحمیلی سوم است و جامعه بیش از همیشه به هنر نیاز دارد، تئاتر اصفهان باید از ظرفیتهای خود بهره گیرد تا همچون گذشته درخششی تازه بیافریند.
