از بحران نمایشنامه تا شکاف آموزشی؛ روایت داوران از وضعیت تئاتر خراسان رضوی
داوران مرحله بازبینی سی‌وششمین جشنواره تئاتر استان خراسان رضوی در یادداشتی تفصیلی، ضمن بررسی وضعیت آثار متقاضی، از ضعف نمایشنامه‌نویسی و کارگردانی تا مشکلات آموزش، کمبود امکانات و نابرابری فرصت‌های هنری در شهرستان‌ها را واکاوی کردند.
به گزارش تئاترآنلاین، زهرا نجف‌پور، مهسا غفوریان و شادی غفوریان ،در این یادداشت نوشته اند:
بازبینی آثار متقاضی حضور در سی‌وششمین جشنواره تئاتر استان خراسان رضوی از مهرماه ۱۴۰۵ و با بررسی نمایش‌های روی صحنه و در حال اجرای عمومی آغاز شد. در ادامه، آثار متقاضی از مشهد طی پنج روز در هنرستان هنرهای زیبا و آثار شهرستان‌ها طی چهار روز متوالی، با حضور هیئت بازبین در شهرهای متقاضی بررسی شدند. شماری از گروه‌های نمایشی مشهد و شهرستان‌ها نیز با ارسال فیلم در این مرحله حضور یافتند.
مواجهه با حجم قابل‌توجه آثار نمایشی متقاضی جشنواره، علاوه بر آشکار ساختن ظرفیت‌ها و استعدادهای ارزشمند تئاتر استان، مجموعه‌ای از مسائل مشترک و آسیب‌های ساختاری را نمایان کرد؛ مسائلی که بررسی آن‌ها می‌تواند زمینه‌ای برای بازاندیشی در وضعیت تولید، آموزش و توسعه هنر نمایش در خراسان رضوی فراهم کند.
این یادداشت حاصل تأمل در تجربه بازبینی آثار و تلاشی برای طرح مهم‌ترین چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌روی تئاتر استان است.
نمایشنامه؛ حلقه‌ای ضعیف در زنجیره تولید تئاتر
یکی از مهم‌ترین مسائل مشاهده‌شده در آثار متقاضی جشنواره، همچون سال‌های گذشته، کمبود متون نمایشی مناسب، ساختارمند و برخوردار از محتوای قابل‌قبول و دغدغه‌مند بود.
در میان آثار ارائه‌شده، هنرمندان و هنرجویان کم‌تجربه‌ای حضور داشتند که هم‌زمان مسئولیت نمایشنامه‌نویسی، کارگردانی و بازیگری را بر عهده گرفته بودند؛ در حالی که هنوز شناخت و تسلط کافی بر اصول و قواعد تخصصی هر یک از این حوزه‌ها نداشتند.
برخی آثار نیز با وجود برخورداری از ظاهر حرفه‌ای و امکانات اجرایی قابل‌توجه، از ضعف بنیادین در ساختار دراماتیک و محتوای نمایشنامه رنج می‌بردند.
یکی از دلایل این وضعیت را می‌توان کاهش تمایل برخی هنرمندان به همکاری با نمایشنامه‌نویسان حرفه‌ای و در دسترس ایرانی دانست. گاه دشواری‌های احتمالی دریافت مجوز متن، پرداخت حق‌التألیف و رعایت حقوق مادی و معنوی نویسنده، سبب می‌شود برخی گروه‌ها بدون برخورداری از دانش و تجربه کافی، خود به نگارش نمایشنامه روی آورند.
در چنین شرایطی، ضعف متن به‌عنوان بنیان اصلی اثر، سایر عناصر اجرایی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
اقتباس یا تغییر نام شخصیت‌ها؟
موضوع مهم دیگر، برداشت نادرست برخی گروه‌ها از مفهوم اقتباس نمایشی بود.
استفاده از عنوان‌هایی مانند «برداشت آزاد»، «با نگاهی به»، «بازنویسی»، «برداشت عاشقانه» یا «نگاه شاعرانه» به‌تنهایی نمی‌تواند یک اثر را در چارچوب اقتباس هنری قرار دهد.
صرف تغییر نام شخصیت‌ها، دست‌کاری عنوان نمایشنامه، ترکیب ترجمه‌های مختلف یک متن خارجی یا افزودن بداهه‌پردازی بازیگران، لزوماً به معنای خلق یک اقتباس مستقل و معتبر نیست.
در میان آثار مبتنی بر متون خارجی، طیفی از اجراهای بسیار ضعیف تا آثار قابل‌توجه و درخور حضور داشتند؛ با این حال، برخی آثار مناسب نیز به دلیل الزامات آیین‌نامه جشنواره از ادامه حضور بازماندند.
از این منظر، پیشنهاد می‌شود در دوره‌های آینده، همانند برخی دوره‌های گذشته، ارائه متن نمایشنامه و مجوز مکتوب نویسنده به‌عنوان نخستین مرحله ثبت‌نام در جشنواره مورد توجه قرار گیرد.
چنین سازوکاری می‌تواند ضمن شناسایی اولیه متون ضعیف، وضعیت آثار اقتباسی را از ابتدا روشن کند و زمینه رعایت جدی‌تر حقوق مادی و معنوی نمایشنامه‌نویسان را فراهم آورد.
فقدان نگاه دراماتورژیک؛ وقتی نمایش در سطح قصه باقی می‌ماند
یکی دیگر از چالش‌های مشهود در برخی آثار، کم‌توجهی به نقش دراماتورژی در فرآیند تولید نمایش بود.
دراماتورژی صرفاً به بازنویسی متن یا اصلاح ساختار ظاهری نمایشنامه محدود نمی‌شود، بلکه فرآیندی برای کشف لایه‌های پنهان اثر، شناسایی ظرفیت‌های معنایی، بررسی روابط درونی و دستیابی به خوانش‌های چندگانه از متن است.
در شماری از اجراها، مواجهه گروه با نمایشنامه در سطح روایت و خط اصلی داستان باقی مانده بود و تلاش کافی برای عبور از قصه اولیه و دستیابی به مفاهیم عمیق‌تر مشاهده نمی‌شد.
توجه جدی به دراماتورژی می‌تواند گروه‌های نمایشی را از بازگویی صرف داستان فراتر ببرد و به خلق خوانشی مستقل، چندلایه و متناسب با ظرفیت‌های اجرایی اثر منجر شود.
بازیگری؛ استعداد فراوان، آموزش ناکافی
بررسی آثار جشنواره نشان داد که در کنار حضور بازیگران حرفه‌ای، توانمند و درخشان، استعدادهای جوان و علاقه‌مند بسیاری نیز در نقاط مختلف استان فعالیت می‌کنند.
با این حال، میان ظرفیت‌های فردی و انگیزه این هنرمندان با میزان دسترسی آنان به آموزش اصولی و تخصصی، فاصله‌ای قابل‌توجه وجود دارد.
در برخی شهرستان‌ها، محدودیت امکانات آموزشی و دسترسی نداشتن به استادان و دوره‌های حرفه‌ای، موجب شده است هنرمندان مستعد فرصت کافی برای شناخت روش‌های صحیح بازیگری و پرورش مهارت‌های خود نداشته باشند.
این مسئله بیش از هر چیز ضرورت ایجاد نظام آموزشی مستمر، تربیت نیروی متخصص و گسترش فرصت‌های یادگیری در سراسر استان را آشکار می‌کند.
استعداد به‌تنهایی برای شکل‌گیری یک بازیگر حرفه‌ای کافی نیست؛ بلکه آموزش، تمرین، تجربه و مواجهه با شیوه‌های متنوع اجرایی، از الزامات رشد هنری محسوب می‌شوند.
کارگردانی؛ فراتر از چیدمان بازیگران روی صحنه
در برخی آثار بازبینی‌شده، کارگردانی بیش از آنکه فرآیندی خلاقانه برای کشف و گسترش جهان اثر باشد، به تنظیم میزانسن‌ها و سازمان‌دهی حرکت بازیگران محدود شده بود.
در حالی که میزانسن زمانی از ارزش هنری برخوردار می‌شود که از دل اندیشه و مفهوم نمایش شکل بگیرد و در خدمت تقویت ایده مرکزی اثر قرار گیرد.
قرار دادن بازیگران در موقعیت‌های مختلف صحنه، بدون منطق زیبایی‌شناختی و ضرورت دراماتیک، به‌تنهایی نمی‌تواند به خلق زبانی مستقل در اجرا منجر شود.
کارگردان باید بتواند از سطح مدیریت حرکات و موقعیت‌های صحنه عبور کند و با شناخت عمیق متن، جهان فکری اثر را در قالب زبان اجرایی مشخص و خلاقانه به مخاطب منتقل سازد.
از این منظر، تقویت نگاه مفهومی و پرورش خلاقیت کارگردانان جوان، یکی از ضرورت‌های توسعه کیفی تئاتر استان به شمار می‌رود.
ضعف در خوانش متن و ناهماهنگی عناصر اجرایی
یکی دیگر از آسیب‌های قابل‌توجه، نبود تسلط کافی بر لایه‌های مختلف نمایشنامه و فقدان خوانشی عمیق از متن در فرآیند بازیگری و کارگردانی بود.
این مسئله در نحوه مواجهه بازیگران با موقعیت‌های دراماتیک، استفاده از امکانات صحنه، طراحی عناصر بصری و شکل‌گیری فضای کلی اجرا نمود پیدا می‌کرد.
در برخی نمایش‌ها، طراحی صحنه، لباس و دیگر عناصر اجرایی بیشتر کارکردی کاربردی و اولیه داشتند و کمتر به‌عنوان مؤلفه‌هایی خلاقانه و معناساز مورد استفاده قرار گرفته بودند.
البته باید تأکید کرد که در مرحله بازبینی، تمامی عناصر صحنه و اجرا لزوماً تکمیل نشده بودند و قضاوت دقیق‌تر درباره کیفیت نهایی طراحی‌ها، نیازمند مشاهده اجرای کامل آثار است.
با این وجود، یادآوری اهمیت پیوند ارگانیک میان بازیگری، طراحی صحنه، نور، صدا، وسایل صحنه، حرکت و میزانسن ضروری به نظر می‌رسد.
هر یک از این عناصر باید در ارتباطی متقابل با سایر اجزا، به شکل‌گیری جهانی نمایشی و منسجم کمک کنند.
مسئله اصلی صرفاً استفاده از امکانات صحنه نیست، بلکه کشف ظرفیت‌های بالقوه آن‌ها و تبدیل این ظرفیت‌ها به عناصری مؤثر در خدمت مفهوم و جهان اثر است.
تئاتر شهرستان‌ها؛ استعدادهایی در سایه نابرابری امکانات
شاید یکی از مهم‌ترین یافته‌های مرحله بازبینی، وضعیت متفاوت و گاه متناقض تئاتر در شهرستان‌های خراسان رضوی باشد.
اساساً کاربرد عبارت «تئاتر شهرستان» خود نشان‌دهنده تفاوت‌های آشکار میان شرایط تولید و اجرای نمایش در مراکز استان‌ها و شهرهای دیگر است؛ تفاوت‌هایی که در جشنواره‌ها و عرصه رقابت بیشتر نمایان می‌شود.
در بازبینی آثار امسال، فاصله کیفی میان نمایش‌ها، چه در شهرستان‌ها و چه در مشهد، بسیار محسوس بود؛ به‌گونه‌ای که آثار عمدتاً در دو سوی طیف کیفی قرار می‌گرفتند و تعداد نمایش‌های با کیفیت متوسط بسیار محدود بود.
بخشی از این تفاوت را می‌توان در وضعیت آموزشگاه‌های هنرهای نمایشی، سالن‌های مستقل و خصوصی، امکانات تولید و اجرا، استانداردهای فنی و هنری و میزان حمایت مدیران و متولیان فرهنگی جست‌وجو کرد.
با این حال، نکته قابل‌تأمل آن بود که برخی آثار شهرستان‌ها، حتی در مرحله نیمه‌آماده، از نظر کیفیت هنری و اجرایی در سطحی بالاتر از شماری از آثار مدعی در مرکز استان قرار داشتند.
این تجربه بار دیگر نشان داد که تئاتر شهرستان‌ها با کمبود استعداد مواجه نیست؛ بلکه مسئله اصلی، محدودیت فرصت‌ها، امکانات، امکان دیده‌شدن و استمرار فعالیت حرفه‌ای است.
ضعف ساختارهای حمایتی، تمرکزگرایی فرهنگی، کمبود زیرساخت‌های مناسب، مشکلات مدیریتی و نبود اقتصاد پایدار تئاتر، از جمله عواملی هستند که مسیر رشد هنرمندان شهرستانی را دشوار می‌کنند.
راه نجات تئاتر شهرستان‌ها چیست؟
برای کاهش فاصله میان مرکز استان و شهرستان‌ها و فراهم کردن شرایط رشد متوازن تئاتر، توجه به چند اقدام ضروری به نظر می‌رسد:
- گسترش تبادلات فرهنگی و هنری: فراهم کردن امکان اجرای نمایش‌های برگزیده جشنواره در شهرستان‌های کم‌برخوردار و تقویت ارتباط میان هنرمندان مرکز استان و سایر شهرها.
- توسعه آموزش و نقد تخصصی: نمایش فیلم تئاترهای شاخص ایران و جهان، برگزاری نشست‌های نقد و تحلیل و ایجاد فرصت‌های آموزشی مستمر.
- تقویت همکاری میان نسل‌ها: تبدیل رقابت‌های مخرب به تعاملات سازنده و بهره‌گیری از تجربه پیشکسوتان در کنار دانش و تخصص هنرمندان جوان.
- اولویت دادن به آموزش: طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی منظم و کاربردی در زمینه نمایشنامه‌نویسی، بازیگری، کارگردانی، دراماتورژی و طراحی عناصر صحنه.
چراغ تئاتر شهرستان‌ها نباید خاموش شود
آنچه در بازبینی آثار سی‌وششمین جشنواره تئاتر استان خراسان رضوی بیش از هر چیز جلب توجه می‌کرد، حضور هنرمندانی بود که با وجود محدودیت‌های فراوان، همچنان برای تولید و اجرای نمایش تلاش می‌کنند.
هنرمندانی که گاه بدون برخورداری از مکان مناسب تمرین، بودجه کافی یا سالن استاندارد اجرا، تنها با اتکا به علاقه، انگیزه و امید، چراغ تئاتر شهر خود را روشن نگه داشته‌اند.
تداوم فعالیت این گروه‌ها، در کنار ظرفیت‌های ارزشمند هنرمندان حرفه‌ای استان، نشان می‌دهد که آینده تئاتر خراسان رضوی همچنان از پشتوانه انسانی قابل‌توجهی برخوردار است.
با این حال، شکوفایی این ظرفیت‌ها نیازمند عبور از نگاه مقطعی و جشنواره‌محور و حرکت به‌سوی آموزش مستمر، حمایت هدفمند، توسعه زیرساخت‌ها و ایجاد فرصت‌های برابر برای تولید و اجرای آثار نمایشی است.
تئاتر خراسان رضوی بیش از آنکه با بحران استعداد روبه‌رو باشد، نیازمند بازنگری در شیوه آموزش، تولید، مدیریت و حمایت از هنرمندان است.
در پایان باید به هنرمندانی دست‌مریزاد گفت که با وجود تمام دشواری‌ها، همچنان صحنه را زنده نگه داشته‌اند؛ هنرمندانی که استمرار فعالیتشان یادآور این حقیقت است که تئاتر، پیش از هر چیز، به انسان‌های امیدوار، آگاه و برخوردار از فرصت رشد نیاز دارد.
