برچسب: تاریخ عکاسی خراسان

عکاسی «سیّار» در محدوده شهری، اماکن مقدّسه و تفریحی، از قدیم با انگیزه‌ی شغلی پدیدار گشته و یک نوع عکاسی تجارتی محسوب می‌گردد. عکاسان این رسته، به ثبت عکس یادگاری از مشتریان، مسافران و زوّار می‌پردازند. عکاسی در اماکن مقدّسه نوعی عکاسی زیارتی محسوب می‌شود که زائران را در پیش‌زمینه‌ی این اماکن به تصویر می‌کشد.

عکاسان سیّار از قدیم در شهر مشهد مشغول به کار بوده‌اند. این قشر از صنف عکاسان، در سال 1385 با حق عضویت سالیانه ده هزار تومان با کارت‌های معتبر یک‌ساله با عنوان «عکاس سیّار» که اتحادیه برای آنان صادر می‌نمود، در مکان‌های مختلف شهر به صورت آنالوگ عکاسی می‌کردند. این مکان‌ها عبارت بودند از: اطراف حرم مطهر، بست بالا، بست پایین ورودی «باب‌الرضا(ع)»، بست پایین ورودی شیخ حر عاملی، فلکه آب، خواجه مراد، خواجه اباصلت، خواجه‌ربیع، کوه‌سنگی، وکیل‌آباد و پارک ملت.

عکاسان سیّار، برای چاپ و تحویل عکس به مشتری، نشانی یک لابراتوار را که با آن قرارداد داشتند، توسط یک فاکتور و قبض به مشتری می‌دادند تا مشتری به آن‌جا مراجعه و عکس خود را تحویل بگیرد. مراکزی که تا سال 90 این‌چنین خدماتی را به عکاسان سیّار می‌دادند، بیشتر در محدوده‌ی فلکه آب تا حرم مستقر بوده‌اند که عبارتند از: عکاسی و لابراتوار خوش‌رنگ، عکاسی و لابراتوار سبز، لابراتوار میلاد، عکاسی و لابراتور حقیقت نور.

اماکنی مانند آرامگاه فردوسی و باغ نادری مربوط به اداره کل ارشاد اسلامی خراسان بوده که از سال 1363 این مکان‌ها را هر چند سال یک بار طبق ضوابطی خاص به عکاسان سیّار اجاره می‌داد. لازم به ذکر است که عکاسان سیّار آنالوگ‌کار در سال 1385 که از آخرین سال‌های عکاسی آنالوگ در مشهد می‌باشد، حدود 15 تا 20 نفر بودند. عکاسی پرتره در میان عکاسخانه‌های شهر از سطح بالاتری برخوردار بود و معمولاً در این نوع عکاسی رقابتی فخرآمیز وجود داشت.

سال 76 را می‌توان سال سرآغاز استفاده از عکاسی دیجیتال در عکاسخانه‌های مشهد فرض کرد. در این سال پنج، شش نفر عکاس دیجیتال‌کار در مشهد وجود داشت که در این‌جا از آنان نام می‌بریم: علیرضا خوشرو (فرزند محمد خوشرو، عکاسی انیورسال)، امیر آقاجان‌زاده، ترابی، ایزدی، نجفی، سزاوار (فرزند مصطفی سزاوار، عکاسی رؤیا).

و اما همه گیر شدن عکاسی دیجیتال در عکاسخانه و بین مردم شهر، تا 1384 طول کشید و از سال 1386 تقریباً تمامی عکاسخانه‌های شهر برنامه و شیوه‌ی چاپ آنالوگ را کنار گذاشته بودند و اسباب عکاسخانه، با ابزار دیجیتال تجهیز شده بود.

با بررسی نرخ‌های مصوب عکس 4×6 از سال 71 تا 91 به مرور تسلط عکس‌برداری دیجیتال بر آنالوگ واضح و آشکار می‌گردد؛ نرخ شش قطعه عکس 4×6 سیاه و سفید با روتوش در سال 71، 1300 ریال به تصویب رسیده است. در سال 74، 4500 ریال، سال 78، 7000 ریال، 82، 11500 ریال و قیمت مصوب شده‌ی آنالوگ تا سال 85 نیز 13000 ریال بوده؛ اما نرخ دیجیتال آن حدوداً دو برابر آنالوگ، یعنی 30000 ریال قید شده است.

در سال 86 نرخ گذاری بر مبنای عکس‌برداری دیجیتال بوده و از قیمت گذاری برای آنالوگ خبری نیست که نرخ دیجیتال آن 35000 ریال می‌باشد. سال 91 نرخ دیجیتال 4×6 با کیفیت درجه یک، 120000 ریال تصویب شده است.

زمان دقیق تسلط عکاسی دیجیتال بر آنالوگ را می‌توان با توجه به نرخ‌گذاری عکس توسط اتحادیه صنف عکاسان مشهد مشخص نمود. با این حساب از سال 1385 که فعالیت عکاسی دیجیتال همه‌گیر می‌شود، اتحادیه بر مبنای قیمت‌گذاری، عکس دیجیتال را حدوداً دو برابر اعلام می‌کند و از سال 86 عکاسی آنالوگ به طور کامل از عکاسخانه‌ها رخت بربسته و منحل گشته است. بنابراین در سال جدید، نرخ‌گذاری بر مبنای شیوه‌ی جدید عکاسی انجام یافته و شیوه‌ی قدیم به فراموشی گراییده است.

از دوره پهلوی بانوان عکاسِ آتلیه کم و بیش در شهر مشهد فعالیت داشته‌اند و تعداد آنان در 1389 حدود 20 نفر بوده است که نیمی از آنان دارای پروانه کسب بودند.

هنگامه جنگ تحمیلی، علاوه بر عکاسان حرفه‌ای مشاغل و عکاسان مطبوعاتی، عکاسان خوش‌ذوق همچنان که به ثبت وقایع انقلاب توجه نموده بودند، به ثبت و ضبط صحنه‌های جنگ نیز همت گمارده و از درون و بیرون، به زوایای مختلف بصری آن پرداختند.

همچنین در میان نظامیان و نیروهای بسیج، ذوق‌ورزانی بودند که به ثبت کارزار جبهه پرداختند. هشت سال عکاسی از جبهه، تولید آثار و اسناد تصویری ماندگاری را سبب شده است که تا کنون به اشکال گوناگونی چون کتاب‌های تصویری به چاپ رسیده و میلیون‌ها عکس نیز در آرشیوها و آلبوم‌ها بایگانی شده است.

تعداد 86 عکاس آتلیه‌دار شهر مشهد به نوعی در جهبه خدمت کرده‌اند و شش خانواده‌ی عکاس نیز از خانواده‌ی محترم شهدا می‌باشند. برخی از شهدای عکاس عبارتند از: شهید کاظم اخوان، متولد 1338 مشهد که بیش از هفت عملیات چریکی را با حضور در کنار شهید چمران عکاسی و فیلم‌برداری کرد (وی جاوید الاثر می‌باشد) و شهید محسن حاج عباسی که از عکاسان خوب و خوش‌ذوق شهر مشهد بوده است. از عکاسان جانباز نیز می‌توان از جواد سیّدآبادی، متولد 1338 نیشابور، قدیر وقاری شورچه، متولد 1346 مشهد از عکاسان فعال و محسن وفایی شاندیز، متولد 1331 مشهد نام برد.

عکس : محسن وفایی شاندیز

عکاسخانه‌هایی که از قدیم در جوار حرم امام رضا(ع) قرار داشته‌اند، از قداست و اهمیت این مکان مطهر بهره برده و همچنین هنر خود را در خدمت به آن نیز به کار بردند و آن روند در نهایت به ابداع شیوه‌ی عکاسی دینی «حرم بارگاهی» ختم گردید که می‌توان آن را یکی از قابل بحث‌ترین و زیباترین هنرهای دینی و بومی شهر مشهد به حساب آورد. شیوه‌ی عکاسی حرم بارگاهی عبادت زائر را کامل نموده و سال‌ها زیارت مزبور را به صورت ممتد پس از تماشای دوباره‌ی عکس ادامه می‌دهد و زیارتی بی‌پایان را ممکن می‌سازد. الزام بررسی کامل ابعاد هنری، دینی، اجتماعی و تاریخی عکس حرم بارگاهی، عمق قداست و ویژگی‌های بارز این هنر را آشکار ساخته و نیاز به یک انجمن و پایگاه تخصصی را جهت بررسی متخصصین در این باره جدی و مبرم می‌سازد. این هنر از سال‌های دور تا کنون زنده باقی مانده است و در جوار حرم مطهر با مکانیزم جدید دیجیتال همنوا گشته و به حیات خود ادامه می‌دهد.

در این‌جا تدابیر و نگرش متولیان آستان قدس رضوی بر ظهور و ادامه‌ی حیات این پروسه‌ی بدیع و منحصر به فرد عکاسی مشهد قابل تمجید و ستایش است. همچنان که خشت خشت این آستان مطهر از ذات هنر روی هم قرار گرفته و مجموعه‌ای از هنرآفرینی هنرمندان چیره‌دست است، هنر عکاسی دینی نیز زیر چتر حمایت متولیان آن، برای خود صاحب مسند و سبک گشته است. بایگانی اسناد و عکس‌های تاریخی شهر مشهد از برترین و با اهمیت‌ترین کارهایی بوده که توسط آستان قدس رضوی انجام گرفته است. همچنین در حوزه‌ی رسانه‌ای، کتاب و سایت عکس، فعالیت‌های چشمگیر و مهمی انجام گرفته که محتوای تاریخ عکاسی آینده شهر مشهد، خراسان و ایران را غنا بخشیده و پشتوانه‌ی تاریخی هنر عکاسی را متمرکز و بقا خواهد بخشید.

مرکز اسناد آستان قدس رضوی در اوایل دهه 80 با تشکیل منظم نمودن بایگانی در باب اسناد عکس و عکاسی تا سال 1383، حدود 25هزار سند و عکس تاریخی را جمع‌آوری نمود و این امر تا کنون ادامه یافته و اسناد و عکس‌های مهمی از تاریخ عکاسی مشهد، خراسان و ایران در آن مرکز جمع‌آوری شده است و امروزه از مراکز مهمی می‌باشد که توجه ویژه‌ای به تاریخ عکاسی دارد. همچنین ایجاد بخش «تاریخ شفاهی» و مصاحبه‌ی حضوری در این مرکز با پیشکسوتان عکاسی از فعالیت‌های ارزشمندی است که تا کنون در کشور در باب تاریخ عکاسی اتفاق افتاده است.

سایت «عکس رضوی» – نویسنده مطلب استاد محمد محمدزاده تیتکانلو

در آغاز سلطنت پهلوي و شروع تغييرات بنيادين معماري شهري، هنگام شكل‌گيري فلكه حضرت، عكاس‌خانه‌هايي دور فلكه و ديواربه‌ديوار حرم تأسيس شد.

ممارست عكاس با گنبد و بارگاه حرم مطهر و تقاضاي مشتريان زائر، باعث به‌وجودآمدن شيوه‌اي نو در عكاسي حدود دهه20 شمسي گرديد كه به نام عكاسي “حرم بارگاهي” شناخته شده است. نقاشاني كه پرده‌هاي قهوه‌خانه‌اي مي‌كشيدند، به كمك عكاسان اوليه حرم بارگاه كه مشتريان خود را روي بام عكاس‌خانه برده و در جوار و پس‌زمينه بارگاه ملكوتي عكس زيارتي مي‌ساختند، آمده و با استفاده از نقوش و عناصر و نشانه‌هاي حرم مطهر و به مدد شيوه نگارگري قهوه‌خانه، پرده‌هايي محصوركننده ايجاد كردند، تا كه اين شيوه از عكاسي ديني در داخل آتليه به شكلي هنري انجام پذيرد. درنتيجه عكس زيارتي براي زائر قسمتي از عبادت شد و هنگام بازگشت به موطن خود، آن را با احترام بر طاقچه مي‌گذاشت تا عبادت خود را مكرر كند و نيز سندي باشد جهت ارايه به آشنايان از زيارت انجام‌يافته.

از عكاس‌خانه‌هاي قديم اين شيوه بي‌بديل در دهه20 و دهه30، مي‌توان از همايون، رحمت‌اله، سياح، اطمينان، شهيدي‌پور، محمدي، دارالسلام، فردوسي، سعادت، كاروان و شرق نام برد. عكاس‌خانه‌هاي پرتره‌كار در مشهد از دوران پهلوي رو به افزايش گذاشتند و با فعال‌شدن چندين ژنراتور برق در مركز شهر، عكاسي روزچاپ رو به انحلال گذاشت و عكاس‌خانه‌ها در آتليه خود صاحب پرژكتورهاي تأمين نور براي عكس‌برداري شدند. تعدادي از مهم‌ترين آتليه‌هاي پرتره‌كار در مشهد، در دهه اول و دوم حكومت پهلوي عبارت بودند از: نصرت 1303، اميد 1304، اديسون 1307، پيما 1312، آيريا 1313، ماني 1318 و مهم‌ترين عكاس‌خانه‌هاي پرتره در دهه30 عبارت بودند از: مريخ، هنر، پر، قدسي، روپال، ركلام، اونيورسال، ركس، كتايون، هاليوود، كلمبيا، كاخ، فلاش، نخستين، آپادانا و روپال. در سطح شهر، عكاسان فوري‌كار نيز فعاليت مي‌كردند كه سبك و سياق آنان با آتليه‌داران متفاوت بود. اين نوع عكاسان با دوربين مخصوصي كه مشهدي‌ها آن‌را “دست‌لتگي” مي‌ناميدند و تاريك‌خانه عكاس نيز محسوب مي‌شد، كار مي‌كردند. روش كار آنان با نگاتيو كاغذي بود كه نسبت به فيلم عكاسي حساسيت كمتري داشت. درنتيجه عكاس، كار ظهور و ثبوت را بدون نگراني از تأثير سريع نور روز بر نگاتيو، درون جعبه دوربين انجام مي‌داد. كار اين نوع از عكاسان مشهدي بيش‌تر تهيه عكس فوري پرسنلي بود و كوچه «ثبت» كه در مركز شهر و نزديك ادارات مهم قرار داشت، جايگاهي خاص و مهم براي “فوري‌كاران” محسوب مي‌شد و دكان اغلب آنان در آن كوچه به‌گونه اي متمركز، دركنار يك‌ديگر واقع شده بود. ازعكاسان خوش‌ذوقي كه خارج از آتليه نيز به عكاسي آماتوري مي‌پرداختند، مي‌توان به ابراهيم ذهبي با نام مستعار “سياح”، هاشم ظريف، محمد صانع و عماد عصار كه اولين نشريه مصوّر مشهد را با عكس‌هاي خود منتشر ساخت، اشاره كرد.

عكاسان فوري‌كار كوچه ثبت، عكس از سياح

ابراهيم سياح در سال 1338 نشان هنر و مقام اولي را از جشنواره جهاني عكس به‌خاطر عكس “سقاي پير” به‌دست آورد و بدين‌صورت نخستين جايزه جهاني عكاسي را براي شهر مشهد به ارمغان آورد. وي عكس‌هايي با نگاه هنري به ثبت رسانيد كه در نوع خود بي‌نظير است.
محمد صانع كه به‌عنوان عكاس آستان‌قدس رضوي نيز فعاليت داشته است و به‌واسطه نگاتيوهاي 6×6 و 9×6 سياه‌وسفيد جادويي وي، عكس‌هاي سحرانگيز فراواني براي اين ديار به غنيمت مانده است. موضوع عكس‌هاي استاد صانع اغلب از ابنيه مختلف شهر، معماري حرم، مدارس، حوزه‌هاي قديمي، محيط شهري و پرتره‌هاي عمومي از مردمان مشهد بوده است. هنگامي‌كه به مجموع تصاوير و عكس‌هاي اين عكاس توان‌مند با دقت و تأمل بنگريم، باور خواهيم كرد كه لقب “كمال‌الملك عكاسي‌ مشهد” كه برخي به وي نسبت داده‌اند، بي‌جا نبوده است. آماري كه در مورد تعداد عكاس‌خانه‌هاي دوران پهلوي در مشهد مي‌توان داد، طبق يافته‌هايي است كه تاكنون به آن رسيده‌ايم و چون تحقيقات به‌طور مداوم ادامه دارد، ممكن است در آينده به آمار دقيق‌تري نيز دست يافت و اما يافته‌ها تا به امروز بدين‌گونه است: عكاس‌خانه‌هاي دوران قاجار تا دوران پهلوي حدود 8 تا 10 دكان. لازم به ذكر است كه رونق اين آتليه‌هاي اوليه در آغاز، باعث گرديده بود كه حاكمان شهر براي اين شغل در مشهد ماليات درنظر بگيرند و ماليات عكاسي در مشهد، در سال 1329ق، بيست‌تومان در سال، برآورد شده بود. عكاس‌خانه‌هاي دهه اول تا دوم دوران پهلوي حدود 15 تا 18 دكان. قوانين عكاسي تدوين‌شده درآغاز دهه دوم و منع استفاده از نقوشي مانند شير و خورشيد، پرچم، نشانه‌هاي نظامي، مارك‌ها، عناوين، نشان‌ها، القاب و غيره براي علايم تجاري كه اين عكاس‌خانه‌ها بايد به ثبت مي‌رساندند، باعث گرديد كه مهرها و آرم پشت عكس‌هاي اين عكاس‌خانه‌ها شكل ساده‎‌‌اي به‌خود بگيرند. همين امر به مرور باعث كم‌شدن آرايه‌ها و پرده‌هاي پر نقش‌ونگار در آتليه نيز گرديد و چنان شد كه تا دهه30 اين نوع آرايه‌هاي عكاس‌خانه‌اي (به‌جز در تعداد معدودي آتليه مانند عكاسي اميد) كاملأ برچيده شدند. گل‌وگلدان‌ها، مبل‌هاي سلطنتي، ميزها و نرده‌هاي دكوري، مجسمه‌ها و پرده‌هاي پر نقش‌ونگار جمع شدند و تنها پرده‌اي ساده با يك صندلي در آتليه استفاده شد. عكاس‌خانه‌ها از دهه30 تا دهه40، حدود 50 دكان شدند و با رشد روزافزون شغل عكاسي، تأسيس مجمعي كه به مسايل و امورات شغلي و قانوني اين صنف بپردازد، يك ضرورت شناخته شد. بنابراين در سال 1334 “سنديكاي عكاسان مشهد” تأسيس گرديد. اين مجمع بعدها با نام “اتحادية عكاسان و فيلم‌برداران مشهد” كار خود را ادامه داد. سال 40 تا 57 شمسي، حدود 110 آتليه و لابراتوار در شهر مشغول به‌ كار بودند كه از اين تعداد، بالغ بر 60 عكاس‌خانه، پروانه كسب داشتند. شش‌سال بعد از انقلاب در سال 1363، عكاس‌خانه‌هاي شهر به 350 مغازه رسيد كه حدود 250باب از آن، عكاسي حرم بارگاهي بوده است و امروزه در سال 1392، مجموع عكاس‌خانه‌هاي سطح شهر مشهد حدوداً به 1900 عكاس‌خانه رسيده است كه دوسوم اين آمار، عكاسان پرتره‌كار و يك‌سوم آن نيز عكاسان حرم بارگاهي مي‌باشند.

—————————————————————————————————————–
منابع
عكس‌هاي قديم ايران – دكتر قاسم صافي گلپايگاني، 1374
قانون اساسي و كليه قوانين جزايي – چاپ تابان، 1324
قوانين جزايي، قانون مجازات عمومي، اسفندماه 1312
مجموعه قوانين و آئين‌نامه‌ها مصوب وزارت دادگستري، 1312
اسنادي از موسيقي، تأتر و سينماي ايران- وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1379
سير تحول عكاسي – دكتر محمد ستاري، 1388
عكاس‌خانه ايام – نسرين ترابي، 1383
ايران كلده وشوش – مادام ژان ديولافوا – ترجمه همايون، 1887 ميلادي
گنجينه اسناد – ش3 (1572) ش 312: 60- 61
سالنامه مشهد، 1338
سالنامه آريان، 1348
سالنامه پارس، 1310 – 1312 – 1317
سالنامه كشور ايران سال بيست‌وهفتم، 1351
نشريه عكس، شماره ،220 ص ،12سال نوزدهم، مرداد 1348
تاريخ مشهدالرضا، احمد ماهوان، دفتر جغرافيايي و انتشارات ماهوان (ماه نشر)، چاپ دوم، 1388

دکتر محمد ستاری متولد 1339 مشهد، نامی آشنا برای اکثر هنرمندان عکاس و فارغ التحصیلان رشته عکاسی می باشد، که سال‌ هاست به تدریس عکاسی در دانشگاه هنرهای زیبای تهران مشغول و مولف چندین کتاب و مقاله در رابطه با عکاسی است.

به گزارش MrArt.ir به نقل از “تیوال”، در حاشیه پروژه عکسبرداری داگرئوتیپ توسط محمد محمدزاده تیتکانلو با دکتر ستاری، گفتگویی داشتیم.

محمد ستاری در مورد تاریخ عکاسی خراسان بعد از انقلاب گفت: استان خراسان یکی از مطرح ترین و فعال ترین استانها در حوزه عکاسی ایران است که سابقه آن به دهه 60 برمی گردد که از همان اوایل پتانسیل خودش را نشان داد و می توان در بسیاری از جشنواره های کشوری عکاسان خراسانی و آثارشان را دید.

با توجه به فرصت کوتاه مصاحبه خبرنگار ما در فضایی که بواسطه دوربین داگرئوتیپ محمد زاده فراهم شده بود از وی در مورد احیای شیوه عکاسی داگرئوتیپ در ایران پرسیدیم و دکتر ستاری گفت: در جهان، اولین دانشکده های آکادمیک رشته عکاسی بعد از جنگ جهانی دوم در مقطع لیسانس و بالاتر، از سال 1974 به احیای این هنر عکاسی و ارایه دروس در این حوزه پرداختند. در ایران نیز به صورت نظری دروس داگرئوتیپ تدریس شد، اما آنچه آقای محمدزاده انجام می دهد، حرکتی در سطح دکترای دانشگاهها است.

وی در ادامه افزود: آنچه در نسل جدید مشاهده می شود عکاسی دیجیتال است که ارتباط مردم با آن ملموس تر بوده اما، رخداد و پروسه عکاسی داگرئوتیپ، این هنر را متمایز می کند.

ستاری اشاره کرد: تفاوت عکاسی داگرئوتیپ با دیگر عکاسی ها، ماندگاری این اثر فاخر است.

استاد عرصه عکاسی در پایان گفت: عکاسی داگرئوتیپ در کشورهای معدودی به صورت عملی انجام می شود و این شیوه عکاسی کار بسیار دقیق و ظریفی است که عملا یک عاشق پاک باخته می خواهد.

پس از «فرير» كه در سال 1271 قمري از آفتاب خراسان چون غنيمتي براي ثبت و ظهور نخستين عكس‌هاي خراسان بزرگ، بهره برد، «جيانوزي» در سال 1278 ‌قمري، نخستين خوش‌طالعي بود كه از ضبط تصاوير شمس‌الشموس به شهرتي جهاني رسيد و با عكس‌هاي گنبد منوّر و درخشان آرامگاه امام رضا(ع)، كاخ گلستان را تلألو بخشيد و شاه، نخستين‌بار به‌جاي نگاره‌هاي آستانه، واقع و اصل آن را بر «كاغذ نمكي» زيارتكرد. شگفتي آن جوار قدسي، دليلي براي به‌راه‌افتادن اردوي شاهي در سال1283قمري به خراسان بود. هم‌چنين اسباب عكس‌برداري آقارضاي عكاس‌باشي به كاروان شاهي الصاق و مقرر گشت تا در مشهد از عمارات مقدسه و صحن‌هاي قدسي عكس بردارد و بدين‌سان، عكس‌هايي از حرم، توشة راه برگشت گرديد و اما عشق، شاه و گدا نمي‌شناسد و بندة گريزپاي را ناخواسته مي‌طلبد؛ اين چنين است كه سفر دوم اردوي همايوني در 1300قمري،به‌راه زيارت گسيل گشته و اين‌بار منوچهرخان عكاس‌باشي از همراهان بودو درنهايت، تعدادي عكس عمومي از مشهد و حرم، به‌واسطة جعبة تاريك ضبط گرديد. در اوايل نيمة دوم قرن نوزده ميلادي به دليل شرايط جغرافيايي و تاريخي مشهد و آرامگاه امام هشتم شيعيان(ع)، ورود مأموران سياسي نظامي، مستشرقان، جهان‌گردان و مسافران خارجي به اين شهر شدت يافت و چون اغلب همراه اسباب سفر دوربين عكس‌برداري داشتند، به‌مرور تا اوايل قرن بيست ميلادي، گنجينه‌هايي پنهان و گاه عيان، از عكس‌هاي شهر قدسي در مجموعه‌هاي خصوصي، عمومي و موزه‌هاي جهان شكل گرفت. برخي از آن عكس‌ها در سفرنامه‌ها به طريق گراور يا فتوگراور، در عالم انتشار يافت. برخي در موزه‌ها و مجموعه‌هاي خصوصي شناخته‌شده قرار گرفت و اما نيمي از آن گنجينة ارزشمند كه به‌طور خاص مربوط به سياحان ناشناخته است، هنوز كشف نگرديده است و براي كشف عكس‌هاي تاريخي اين شهر قدسي كه توسط سياحان سرتاسر جهان ثبت و ضبط گرديده است و در آلبوم‌ها، مجموعه‌هاي خصوصي يا عمومي نگه‌داري مي‌شوند، نياز به اقدام جدي گروهي مي‌باشد كه از سوي دولت و يا سازمان‌هايي حمايت شود.
در اين‌جا به‌جاست تا از مهم‌ترين اين سياحان عكاس، با درنظرداشتن تقدم ورود به شهر، به ترتيب نام ببريم: جيانوزي، راس، هوتز، ييت، دوك، آلن، بويلان، سيمونف، دالماني، ويوله، هيدن، الاسايكس، پرسي سايكس، هربرت سايكس، ليزا ولو، گرايف، لاكهارت، دونالدسون، بايرون و واتس.

كهن‌ترين عكس آتليه‌اي كه در آخرين تحقيقات خود در مشهد به‌دست آورديم، مربوط به تصوير سه تن از فرماندهان قراسوران‌هاي (ژاندارم‌هاي بومي) خراسان مي‌باشد كه قبل از 1312 قمري، بر كاغذ حساس «روزچاپ» يك عكاس‌خانه نشسته است. در آمار دقيقي كه «زين‌العابدين ميرزاي قاجار» از نفوس و مشاغل اين ارض اقدس در 1295ق/1257ش. منتشر ساخته است، هيچ نشان و ردّي از عكاس و عكاس‌خانه قلمي نشده و هم‌چنين تا سفر عبدالله قاجار به مشهد در 1310 قمري، تاكنون سند، عكس و خبري دال بر وجود عكاس و عكاس‌خانه مربوط به خود شهر كشف نگرديده است و باوجود عكس فرماندهان قراسوران، مي‌توان تأسيس نخستين عكاس‌خانه در مشهد را بين سال‌هاي 1310 تا 1312 قمري فرض كرد. «سيمئوني» روسي‌ تبار، حدود سالهاي 1314 تا 1342 قمري، يعني تا پايان دوران پادشاهي قاجار در مشهد داراي عكاس‌خانه‌اي كامل بوده است. وي به اصول عكس‌برداري تسلط داشته و آن‌چنان كه از عكس‌هايش پيداست جزو بهترين‌ها در دوران خود بوده است. مُهر عكاس به زبان روسي و پردة عكاس‌خانه به سبك اروپايي در پس‌زمينة عكس‌هاي باقي‌مانده از ايشان خودنمايي مي‌كند. حضور رجال و بزرگاني كه نزد سيمئوني عكس برداشته‌اند، نشان از تجربه، تبحر و روشناس‌بودن اين عكاس دارد؛ رجالي مانند محمد اديب نيشابوري، ايرج‌ميرزا، فرخ خراساني (در دوران نوجواني) و بسياري از شخصيت‌هاي بلندپايه.

«ميرزا عبدالجبّار عبادُف» كه فن عكاسي را در روسيه آموخته بود، سال 1319 قمري در كوچة «سراب» عكاس‌خانه داشت. (در كتاب تاريخ عكاسي و كتاب كريم‌زاده تبريزي دربارة اين عكاس ذكر شده است) و در همان دوران شخصي به نام «ميرزا آقا» عكاس‌باشي آستان قدس رضوي بود كه امور عكاسي حرم را به عهده داشت. (كريم‌زاده تبريزي در كتاب خود، اين عكاس را با نام «ميرآقا» يا «آقا»، به عنوان عكاس‌باشي آستان قدس رضوي در 1320 قمري ذكر نموده است) و آن‌چنان كه برمي‌آيد، وي بايد اولين عكاس‌باشي آستانه باشد.
«ميرزا فرج اله عبادُف» كه از عكاسان مشروطه‌خواه در خراسان محسوب مي‌گردد، سال 1283 شمسي در كوچة سراب عكاس‌خانه داشت. وي عكاسي فعال در دوران مشروطه بوده است. سفر به تبريز و عكس‌برداري از تحولات مشروطه، تكثير عكس مشروطه‌خواهان و اشاعة آنان در خراسان و ساخت عكس‌هاي تركيبي از مراسم انقلاب مشروطه در آتليه، از فعاليت‌هاي اين عكاس مشروطه‌خواه مي‌باشد. عكسي از وي در بايگاني «موسسة مطالعات تاريخ معاصر ايران» موجود مي‌باشد كه آن را از مجاهدين محلة شتربان تبريز برداشته است و بر آن متن «عكاس‌خانة ميزا فرج‌اله در مشهد» با تاريخ 1325 قمري ديده مي‌شود و هم‌چنين در آرشيو عكس‌هاي آستان ‌قدس رضوي، عكس ديگري از يك مراسم موجود است كه از مونتاژ دو عكس به‌وسيلة ايشان به‌وجود آمده است. اين عكس كه در تصويرسازي در نوع خود بي‌نظير است، به تاريخ 1322 قمري ساخته و پرداخته شده است و با توجه به عكس محلة شتربان تبريز، مي‌توان اذعان داشت كه عكس‌هاي ميرزا فرج‌اله، استادانه، قوي و مبتكرانه است. استاد ذكاء، احتمال داده است كه وي برادر ميرزا عبدالجبّار عكاس باشد. هم‌چنين ايرج افشار نيز تاريخ عكاس‌خانة فرج‌اله را 1319 قمري مي‌داند كه هم‌زمان با عكاس‌خانة عبدالجبار است و احتمال برادربودن آنان زماني بيش‌تر مي‌شود كه مي‌بينيم آدرس عكاس‌خانة هردو يكي و در يك كوچه بوده است.
«ميرزا علي‌اصغر» نيز در آغاز تحولات مشروطه، سال 1323قمري در مشهد صاحب عكاس‌خانه بوده است. آرم پشت عكس‌هاي اين عكاس، طرح مركبي ازعناصر شرقي و غربي دارد، تركيبي از فرشته، درخت و پرنده.
ميان اين طرح در آرم بيضي‌شكلي، اطلاعات عكاس و عكاس‌خانه درج گرديده است و زير آن، درون طرحي مستطيل‌شكل كه نقوش ساده‌اي در چهار كنج دارد، اطلاعات عكاس به فارسي نگاشته شده است.

وجود آرامگاه های متعدد، خاصه آرامگاه امام هشتم (ع) در طول تاریخ، حضور سیاحان بی شماری را در خراسان موجب شده است که از اوایل 1270قمری به بعد جهانگردان خارجی عکسهای آغازین خراسان را ثبت کردند.

به گزارش MrArt، محمد محمد زاده تیتکانلو محقق تاریخ عکاسی  در خصوص اولین عکسهای تخصصی خراسان گفت: سیاحان، محققین و دانشمندان بسیاری از اقصی نقاط جهان به این دیار سفر کرده اند؛ شماری جهت تهیة عکسهای مستند، مطالعات باستانشناسانه، مطالعات سیاسی اجتماعی جغرافیایی، علمی و یا در ماموریت های نظامی سیاسی در خراسان حضور داشته اند.

نویسنده کتاب “تاریخ عکاسی خراسان” در پاسخ به این سوال که نخستین پروژه های عکسبرداری علمی و تخصصی دیرسال در این دیار کهن بوسیلة چه کسانی ثبت شده است؟ اشاره کرد: نخست دوربین عکاسی در خدمت نقشه برداری از مرزهای خراسان بود. پس از ابداع عکاسی، نقشه برداران از این پدیده برای ثبت دقیق نشانه های جغرافیایی از مناطق مختلف و تعیین سرحدات استفاده کردند و در کنار دیگر آلات نقشه برداری، یک دوربین عکاسی از اسباب الصاقی گشت.

وی ادامه داد: نخست «نیکلای خانیکف N. De. Khanikoff»، خاورشناس، زبانشناس، جغرافیدان و نمایندة سابق سرکنسولگری روسیه در تبریز، از عکسبرداری جهت تهیة نقشة جغرافیایی استفاده کرد. این محقق برجستة علمی در سال ۱۲۷۴ق از جانب دولت روس، مأمور بررسی های جغرافیایی و نقشه برداری مناطقی از ایران گردید و بواسطة شرکت جغرافیایی «سن پطرزبورگ»، با گروهی نقشه بردار از مسیر تفلیس به ایران آمد و به مناسبت تهیة نقشه جغرافیایی، از خراسان و اهدافش با شیوة کالوتایپ عکسبرداری کرد.
در سال ۱۳۰۸ق نیز ناصرالدین شاه طی فرمانی کتبی «عبدلله قاجار» را مأمور عکسبرداری از سرحدات خراسان نمود. این فرمان در صفحة اول آلبوم شمارة ۲۴۰ که در کاخ موزة گلستان نگهداری می شود جای گرفته است.

این محقق تاریخ عکاسی در دایرة شمول عکسبرداری از مرزهای خراسان افزود: می توان از «چارلز ادوارد ییت Sir Charls Edward Yate» نیز نام برد؛ وی کلنل انگلیسی، معاون کنسولگری مشهد در ۱۸۹۳م، که بین سالهای ۱۸۹۶ الی ۱۸۹۷م برای چند ماهی نیز سرکنسول بریتانیا در مشهد بود، بین سالهای ۱۸۹۳ الی ۱۸۹۴م از خراسان با موضوعات ابنیه و آثار باستانی، مناظر طبیعی و سیاسی، رجال ایرانی و خارجی، محرم در مشهد و از شهرهای دیگر منطقه و همچنین سرحدات خراسان عکسبرداری نموده است همچنین وی تلاشهایی جهت تعیین حد و مرز سرحدات افغانستان و روسیه در خاک ایران نمود و در عکسبرداری از مختصات مرزها، از سروان «دوک» انگلیسی که بعنوان عکاس در خدمت کلنل بود، استفاده کرد.

عکسبرداری تخصصی از جاده های خراسان
محمد محمد زاده درباره سفرهای تحقیقاتی سیاحان و عکسبرداری از جاده های خراسان بیان کرد: «چارلز ماروین Charles Marvin» انگلیسی در سفر تحقیقاتی خود، حدود سال ۱۸۸۳م به ایران سفر کرد و اوقات بسیاری از حضورش را در خراسان گذراند. وی دربارة مردم خراسان، موقعیت استراتژیکی سرخس، تراکمه در مشهد، کلات نادری، جاده ها، راه سازی و بسیاری از موضوعات دیگر تحقیق و عکسبرداری کرد که شاخص ترین آنها، تصاویر جاده ها و راه سازی می باشد.

عکسهای تخصصی زمین شناسی خراسان
وی در پاسخ به این پرسش که اولین عکس های تخصصی زمین شناسی در خراسان توسط چه کسانی ثبت شده است؟ اظهار داشت: یک تیم سه نفرة آمریکایی به فرماندهی «رافائل پامپلی  Raphael Pumpelly»، در مأموریتی علمی و تحقیقی، سال ۱۹۰۳م به ترکستان و شرق ایران سفر کردند و تحقیقتشان درباره زمین شناسی و فیزئوگرافیک منطقه در ترکستان مرکزی و آبگیر شرق ایران و سیستان بود. این تیم سه نفره کاوشگران، مجموعه عکسهایی علمی تخصصی و باستانی از منطقه ترکستان، مرو، خراسان قدیم، زاهدان، بلوچستان و قوچان قدیم تهیه کردند. سیاحان کاوشگر، از عشق آباد از طریق کوههای خراسان بهمراهی محافظان روسی به ایران وارد شدند. مطالعات گروه در خراسان، مطالعاتی از طبیعت خراسان، آبگیر مشهد، کوههای خراسان، سلسله جبال بینالود و آبگیرهای همجوار آن، زمینهای مسطح بین مشهد و بیرجند بود. عکسهایی که کاوشگران در خراسان برداشتند، در رابطه با مطالعات طبیعت منطقه، زمین شناسی و باستانشناسی بود. و در بین مجموعه تصاویر علمی آنان، عکسهای پانورامیک از آبگیرهای شرق ایران وجود دارد که از نظر فنی و تاریخی بسیار جالب توجه است.

عکسبرداری تخصصی معماری و صنعتی خراسان
استاد محمدزاده در خصوص عکسبرداری تخصصی معماری خراسان گفت: عکاسان بسیاری از معماری خراسان عکسبرداری کرده اند اما کمتر تعدادی از آنان بصورت تخصصی به معماری خراسان پرداخته اند. از میان آنان می توان از «لیزا بت ولو Lisa Beth Volow»، «آکسل فون گرائف Axel Von Graefe»، و «رابرت بایرون Robert Byron»  نام برد که به صورت بسیار جدی و علمی به ابنیه های باستانی پرداخته اند و عکسهای شگفت انگیز حرم مطهر رضوی که توسط عبداله قاجار و جیانوزی ثبت شده اند را می توان از استثناعات برشمرد.
این پژوهشگر تاریخ عکاسی، در خصوص اولین عکسبرداریهای صنعتی از فرش، پارچه و منسوجات خراسان به خبرنگار نخست، توضیح داد: «آلبرتوس پائولوس هرمانوس هوتز A. P. H. Hotz»، بازرگان هلندی که سالها  عمرش را در ایران و خاور میانه سپری نموده بود، شرکت بزرگی در تهران داشت که بر روی تجارت فرش ، پارچه و انواع منسوجات کار می کرد. وی، جهت معرفی اجناس تجارتخانه، به صورت جدی و علمی از البسه، فرش، صنایع بافتی و منسوجات اقوام مختلف ایرانی، آلبوم عکس تهیه  می نمود. هوتز، در سال ۱۸۹۱م از فرشها و منسوجات بافته شدة شهر مشهد نیز عکسهای تخصصی برداشت که در لندن به روش «پلاتینیوم Platinum» (پلاتینوتیپ)، توسط شرکت «جان تامسون J. Thomson» به همراه عکسهای دیگری از هوتز، چاپ و تکثیر گردید؛ این عکسها اغلب به ابعاد ۲۰×۱۵ سانتیمتر، در آلبوم شمارة ۷ مجموعة عکسهای هوتز در کتابخانة «لیدن»  دانشگاه لندن نگهداری می شود.