سیری در تاریخ عکاسی مشهد – دوران قاجار

پس از «فریر» که در سال ۱۲۷۱ قمری از آفتاب خراسان چون غنیمتی برای ثبت و ظهور نخستین عکس‌های خراسان بزرگ، بهره برد، «جیانوزی» در سال ۱۲۷۸ ‌قمری، نخستین خوش‌طالعی بود که از ضبط تصاویر شمس‌الشموس به شهرتی جهانی رسید و با عکس‌های گنبد منوّر و درخشان آرامگاه امام رضا(ع)، کاخ گلستان را تلألو بخشید و شاه، نخستین‌بار به‌جای نگاره‌های آستانه، واقع و اصل آن را بر «کاغذ نمکی» زیارتکرد. شگفتی آن جوار قدسی، دلیلی برای به‌راه‌افتادن اردوی شاهی در سال۱۲۸۳قمری به خراسان بود. هم‌چنین اسباب عکس‌برداری آقارضای عکاس‌باشی به کاروان شاهی الصاق و مقرر گشت تا در مشهد از عمارات مقدسه و صحن‌های قدسی عکس بردارد و بدین‌سان، عکس‌هایی از حرم، توشه راه برگشت گردید و اما عشق، شاه و گدا نمی‌شناسد و بنده گریزپای را ناخواسته می‌طلبد؛ این چنین است که سفر دوم اردوی همایونی در ۱۳۰۰قمری،به‌راه زیارت گسیل گشته و این‌بار منوچهرخان عکاس‌باشی از همراهان بودو درنهایت، تعدادی عکس عمومی از مشهد و حرم، به‌واسطه جعبه تاریک ضبط گردید. در اوایل نیمه دوم قرن نوزده میلادی به دلیل شرایط جغرافیایی و تاریخی مشهد و آرامگاه امام هشتم شیعیان(ع)، ورود مأموران سیاسی نظامی، مستشرقان، جهان‌گردان و مسافران خارجی به این شهر شدت یافت و چون اغلب همراه اسباب سفر دوربین عکس‌برداری داشتند، به‌مرور تا اوایل قرن بیست میلادی، گنجینه‌هایی پنهان و گاه عیان، از عکس‌های شهر قدسی در مجموعه‌های خصوصی، عمومی و موزه‌های جهان شکل گرفت. برخی از آن عکس‌ها در سفرنامه‌ها به طریق گراور یا فتوگراور، در عالم انتشار یافت. برخی در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی شناخته‌شده قرار گرفت و اما نیمی از آن گنجینه ارزشمند که به‌طور خاص مربوط به سیاحان ناشناخته است، هنوز کشف نگردیده است و برای کشف عکس‌های تاریخی این شهر قدسی که توسط سیاحان سرتاسر جهان ثبت و ضبط گردیده است و در آلبوم‌ها، مجموعه‌های خصوصی یا عمومی نگه‌داری می‌شوند، نیاز به اقدام جدی گروهی می‌باشد که از سوی دولت و یا سازمان‌هایی حمایت شود.
در این‌جا به‌جاست تا از مهم‌ترین این سیاحان عکاس، با درنظرداشتن تقدم ورود به شهر، به ترتیب نام ببریم: جیانوزی، راس، هوتز، ییت، دوک، آلن، بویلان، سیمونف، دالمانی، ویوله، هیدن، الاسایکس، پرسی سایکس، هربرت سایکس، لیزا ولو، گرایف، لاکهارت، دونالدسون، بایرون و واتس.

کهن‌ترین عکس آتلیه‌ای که در آخرین تحقیقات خود در مشهد به‌دست آوردیم، مربوط به تصویر سه تن از فرماندهان قراسوران‌های (ژاندارم‌های بومی) خراسان می‌باشد که قبل از ۱۳۱۲ قمری، بر کاغذ حساس «روزچاپ» یک عکاس‌خانه نشسته است. در آمار دقیقی که «زین‌العابدین میرزای قاجار» از نفوس و مشاغل این ارض اقدس در ۱۲۹۵ق/۱۲۵۷ش. منتشر ساخته است، هیچ نشان و ردّی از عکاس و عکاس‌خانه قلمی نشده و هم‌چنین تا سفر عبدالله قاجار به مشهد در ۱۳۱۰ قمری، تاکنون سند، عکس و خبری دال بر وجود عکاس و عکاس‌خانه مربوط به خود شهر کشف نگردیده است و باوجود عکس فرماندهان قراسوران، می‌توان تأسیس نخستین عکاس‌خانه در مشهد را بین سال‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۲ قمری فرض کرد. «سیمئونی» روسی‌ تبار، حدود سالهای ۱۳۱۴ تا ۱۳۴۲ قمری، یعنی تا پایان دوران پادشاهی قاجار در مشهد دارای عکاس‌خانه‌ای کامل بوده است. وی به اصول عکس‌برداری تسلط داشته و آن‌چنان که از عکس‌هایش پیداست جزو بهترین‌ها در دوران خود بوده است. مُهر عکاس به زبان روسی و پرده عکاس‌خانه به سبک اروپایی در پس‌زمینه عکس‌های باقی‌مانده از ایشان خودنمایی می‌کند. حضور رجال و بزرگانی که نزد سیمئونی عکس برداشته‌اند، نشان از تجربه، تبحر و روشناس‌بودن این عکاس دارد؛ رجالی مانند محمد ادیب نیشابوری، ایرج‌میرزا، فرخ خراسانی (در دوران نوجوانی) و بسیاری از شخصیت‌های بلندپایه.

«میرزا عبدالجبّار عبادُف» که فن عکاسی را در روسیه آموخته بود، سال ۱۳۱۹ قمری در کوچه «سراب» عکاس‌خانه داشت. (در کتاب تاریخ عکاسی و کتاب کریم‌زاده تبریزی درباره این عکاس ذکر شده است) و در همان دوران شخصی به نام «میرزا آقا» عکاس‌باشی آستان قدس رضوی بود که امور عکاسی حرم را به عهده داشت. (کریم‌زاده تبریزی در کتاب خود، این عکاس را با نام «میرآقا» یا «آقا»، به عنوان عکاس‌باشی آستان قدس رضوی در ۱۳۲۰ قمری ذکر نموده است) و آن‌چنان که برمی‌آید، وی باید اولین عکاس‌باشی آستانه باشد.
«میرزا فرج اله عبادُف» که از عکاسان مشروطه‌خواه در خراسان محسوب می‌گردد، سال ۱۲۸۳ شمسی در کوچه سراب عکاس‌خانه داشت. وی عکاسی فعال در دوران مشروطه بوده است. سفر به تبریز و عکس‌برداری از تحولات مشروطه، تکثیر عکس مشروطه‌خواهان و اشاعه آنان در خراسان و ساخت عکس‌های ترکیبی از مراسم انقلاب مشروطه در آتلیه، از فعالیت‌های این عکاس مشروطه‌خواه می‌باشد. عکسی از وی در بایگانی «موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران» موجود می‌باشد که آن را از مجاهدین محله شتربان تبریز برداشته است و بر آن متن «عکاس‌خانه میزا فرج‌اله در مشهد» با تاریخ ۱۳۲۵ قمری دیده می‌شود و هم‌چنین در آرشیو عکس‌های آستان ‌قدس رضوی، عکس دیگری از یک مراسم موجود است که از مونتاژ دو عکس به‌وسیله ایشان به‌وجود آمده است. این عکس که در تصویرسازی در نوع خود بی‌نظیر است، به تاریخ ۱۳۲۲ قمری ساخته و پرداخته شده است و با توجه به عکس محله شتربان تبریز، می‌توان اذعان داشت که عکس‌های میرزا فرج‌اله، استادانه، قوی و مبتکرانه است. استاد ذکاء، احتمال داده است که وی برادر میرزا عبدالجبّار عکاس باشد. هم‌چنین ایرج افشار نیز تاریخ عکاس‌خانه فرج‌اله را ۱۳۱۹ قمری می‌داند که هم‌زمان با عکاس‌خانه عبدالجبار است و احتمال برادربودن آنان زمانی بیش‌تر می‌شود که می‌بینیم آدرس عکاس‌خانه هردو یکی و در یک کوچه بوده است.
«میرزا علی‌اصغر» نیز در آغاز تحولات مشروطه، سال ۱۳۲۳قمری در مشهد صاحب عکاس‌خانه بوده است. آرم پشت عکس‌های این عکاس، طرح مرکبی ازعناصر شرقی و غربی دارد، ترکیبی از فرشته، درخت و پرنده.
میان این طرح در آرم بیضی‌شکلی، اطلاعات عکاس و عکاس‌خانه درج گردیده است و زیر آن، درون طرحی مستطیل‌شکل که نقوش ساده‌ای در چهار کنج دارد، اطلاعات عکاس به فارسی نگاشته شده است.